Тік тұру қалпын ұйымдастыруға арналған құралдар.
Тік тұру тіректері, тік тұрғызғыштар, қосымша тіректер мен бекіту белдіктері — айырмашылығы неде, қалай таңдау керек?
Тік тұру қалпын ұйымдастыруға кіріспес бұрын нені білу қажет?
Құрылғыны баптауға және тікелей тік тұрғызу процесіне тек мына жағдайлардан кейін кірісуге болады:
емдеуші дәрігердің рұқсатын алу;
ортопедиялық аяқ киімді, туторларды, аппараттар мен корсетті дұрыс таңдау үшін ортопед-ортезист маманымен кеңесу;
ОТҚ маманымен бірлесе отырып, баланың денсаулық жағдайына сәйкес келетін тік тұрғызғыш түрін (алдыңғы тіректі, артқы тіректі немесе әмбебап алдыңғы-артқы тіректі) таңдау.
Неліктен тік тұру керек?
Тік тұру жамбас-сан буынына қалай әсер етеді?
ОТҚ-да қанша уақыт және қалай тұру қажет?
Тік тұрғызу алдында назар аудару қажет.
Баланың мүшелері мен жүйелерінің жалпы жағдайы. Жұлын бұлшықет атрофиясы (ЖБА) бар балаларда тыныс алу, қан айналымы және жұтынуға байланысты асқынулар жиі кездеседі (тік тұрған қалыпта олардың сілекейге шашалып қалу қаупі жоғары), сондықтан бұл ерекше назар аударуды талап етеді.
Жамбас-сан буындарының жағдайы. Тік тұрғызу алдында ортан жілік басының, ұршық ойығының жай-күйін және олардың орналасуын бағалау үшін міндетті түрде жамбас-сан буындарының суретін (түзу проекцияда жатқан қалыпта және аяқтарын екі жаққа алшақтатып) түсіру қажет. Дәрігер суреттерді зерттеп, аяқты қандай бұрышпен алшақтату керектігі және жалпы тік тұрғызудың мүмкін екендігі туралы қорытынды жасайды.
Остеопороз. Бұл сүйек тінінің шамадан тыс морттығымен байланысты жағдай — остеопорозы бар пациенттерде сүйектің сыну қаупі жоғары болады. Сүйек тінінің жай-күйін бағалау үшін арнайы процедура — денситометриядан өтеді. Сондай-ақ дәрігер қосымша тексерулер тағайындауы мүмкін және содан кейін ғана баланы тік тұрғызуға болатынын шешеді.
Қарсы көрсетілімдер. Бұған отадан кейінгі ерте кезең, сүйек сынуы және одан кейінгі қалпына келу кезеңі, сондай-ақ баланың жағдайын тік тұру кезінде бақылау мүмкін болмайтын жағдайлар жатады. Орташа ауыр және ауыр халдегі балалардың артериялық қысымы мен қанындағы оттегі деңгейін (сатурация) үнемі қадағалап отыру қажет.
Еңіс бұрышы. Баланы тік тұрғызған кезде, жамбас-сан буынына түсетін жүктемеге байланысты оны әдетте қатаң тік қалыпта қоймайды — тірек сәл еңіс орнатылады. Еңіс деңгейі баланың жалпы жағдайына қарай жеке таңдалады, бірақ дәстүрлі нұсқа ретінде алға немесе артқа қарай бес градус еңістік есептеледі.
Кезең-кезеңімен бейімделу. Тіректің еңіс бұрышын баланың шаршау деңгейіне қарай отырып, біртіндеп арттыру қажет. Баланың денесі мұндай күш түсуге дайын болмауы мүмкін, сондықтан бірден ауыр жүктеме беріп асықпаған жөн — бұл денсаулыққа кері әсерін тигізуі ықтимал.
ОТҚ-ның тік тұруға арналған түрлері:
Тік тұрғызғыш (тік тұру тірегі)
Бұл не?
Тік тұрудың қозғалмайтын қалпын ұйымдастыруға арналған, қалыпты өзгерту мүмкіндігі қарастырылмаған құрылғы. Мұнда тек еңіс бұрышы (алға, артқа немесе аралас) мен аяқтарды екі жаққа алшақтату мүмкіндігі ғана реттеледі.
Қашан қолдану керек?
Тірек күнделікті істерге тамаша үйлеседі — онда тамақ ішуге, сабақ оқуға, сурет салуға, ойнауға және дене жаттығуларымен айналысуға болады. Белсенді типтегі (дөңгелекті) тіреуішті далада қолдануға болады — бұл баланың дербестігі мен әлеуметтенуі үшін пайдалы.
Кімдерге арналған?
ЖБА бар барлық дерлік балаларға, егер қарсы көрсетілімдер болмаса:
өздігінен жүретін пациенттерге — дененің симметриялы орналасуын сақтауға, бұлшықет тонусын жақсартуға және қалыптасқан дербес дағдыларды дамытуға көмектеседі;
төсек тартып жатқан пациенттерге — ішкі мүшелер мен жүйелердің жұмысын жақсартуға көмектеседі.
Кімдерге арналмаған?
Қарсы көрсетілімдері бар тұлғаларға:
отадан кейінгі ерте кезең (тек дәрігердің рұқсатымен);
сүйек сынуы және одан кейінгі оңалту кезеңі (тек дәрігердің рұқсатымен);
жамбас буынының шығуы кезіндегі өткір ауырсыну синдромы;
тік тұрғызу кезінде баланың жағдайын бақылау мүмкін болмаса (қысымның күрт төмендеуі, тыныс алудың қиындауы) — мұндай балалар тек медицина қызметкерлерінің қатысуымен орналастырылады;
буындардағы айқын контрактуралар немесе омыртқаның, жамбастың қисаюы (тек дәрігердің рұқсатымен).
Артықшылықтары:
Тұру кезінде дененің дұрыс қалпын қамтамасыз ету үшін барлық қажетті тіректермен жабдықталған.
Кемшіліктері:
Белсенді типтегі (дөңгелекті) тіреуіштерде аяқты жекелей алшақтату мүмкіндігі жоқ, бұл олардың жамбас буынында мәселесі бар балаларға сәйкес келмейтінін білдіреді.
Белсенді типтегі (дөңгелекті) тіреуіштердің ені — 70 см-ден басталады: олар стандартты есік ойықтары мен лифттерге сыймайды. Мұндай тіреуіштер үшін қолжетімді орта — үлкен лифт, жақсы пандус пен жол жабыны болуы маңызды.
Қосымша құрылғылар:
Оңалтудың жеке бағдарламасында (ОЖБ) келесі ақпарат көрсетілуі тиіс:
бас тірегіш;
арқа тірегіш;
шынтақ қойғыштар;
абдуктор және/немесе аяқ бөлгіш;
кеудеге арналған бүйірлік тіректер;
тізе тіреуіштері;
жамбас тіреуіші;
аяқ қойғыштар;
кеуде белдігі;
жамбас белдігі;
үстелше.
Сондай-ақ:
еңкею бұрышы мен қалпын реттеу мүмкіндігі (алға, артқа, алға және артқа, аралас).
Тіректер алдыңғы жақтан тірелетін, артқы жақтан тірелетін және аралас (алдыңғы-артқы) болып бірнеше түрге бөлінеді. Олардың басты айырмашылығы — баланың еңкею бағытында (алға немесе артқа қарай, не болмаса қос бағытта). Бұдан бөлек, белсенді үлгідегі тіректер де кездеседі, олар сырттай дөңгелекті орындыққа ұқсағанымен, отыруға емес, тік тұруға арналған.
Бұл әдіс басы мен денесін өздігінен тік ұстай алатын балаларға қолайлы. Тіректі алға қарай еңкейткенде арқа мен мойын бұлшықеттеріне күш түсіп, жұмыс істей бастайды. Бұл қалыпта балаға қолын қимылдату оңайырақ, әрі айналасын еркін көре алады. Бірақ техникалық көмекші құралды тым қатты еңкейтпеу керек, себебі арқа мен мойынға шамадан тыс жүк түсіп, баланың тыныс алуы қиындауы мүмкін.
Алға еңкею мүмкіндігі бар тіректерде кеуде мен жамбасты бүйірінен ұстайтын тіреуіштер, тізе тіректері, сондай-ақ биіктігі мен тереңдігі реттелетін табан платформалары болуы шарт. Сонымен қатар кеудеге, жамбасқа және табанға арналған бекіту белдіктері мен арнайы үстелшемен жабдықталуы тиіс.
Алдыңғы жақтан тірелетін көмекші құралдардың ажырамас бөлігі — жамбас тірегіші. Ол жамбастың түзу тұруын қамтамасыз етіп, оны бір қалыпта берік ұстап тұрады.
Тіреуіш құралындағы маңызды функциялардың бірі — аяқтың әрқайсысын жеке-жеке сыртқа қарай ашу мүмкіндігі. Әр аяқтың алшақтау бұрышы жеке таңдалады; бұл жамбас буыны шыққан жағдайда ортан жіліктің басын буын ойығына қатысты дұрыс қалыпта ұстап тұру үшін өте маңызды.
Артқы тіректі құрылғылар басы мен кеудесін бекіте алмайтын әлсіз балаларға, дене салмағы ауыр немесе тізе мен тобық буындарында айқын қисаюлары контрактурасы 150 градустан төмен) бар балаларға тағайындалады. Мұндай құралдарда баланы біртіндеп тік қалыпқа келтіру процесі жатқан күйден басталады, сондықтан олар денсаулығында күрделі кінәраты бар балаларға өте ыңғайлы.
Артқа еңкейетін тіректердің аяқты алшақтату функциясы бар және жоқ түрлері кездеседі. Тік тұрғанда дененің дұрыс қалпын сақтау үшін құрылғы кеуде мен жамбасты бүйірінен ұстайтын тіреуіштермен, тізе тіректерімен, биіктігі мен бұрышы реттелетін табан қойғыштарымен, сондай-ақ арнайы белдіктер және үстелшемен міндетті түрде жабдықталуы керек.
Артқа еңкейетін тіректердің арасында ағаштан жасалған үлгілер де кездеседі. Көмекші құралдар мамандары баланың жамбас буынында қисаю белгілері болса, мұндай тіректерді тек уақытша пайдалануға болатынын ескертеді. Себебі бұл үлгілерде әр аяқты жеке-жеке алшақтату мүмкіндігі жоқ.
Алдыңғы-артқы жақтан тірелетін көмекші құралдар басы мен кеудесін қысқа уақытқа ұстай алатын немесе алдағы уақытта бұған әлеуеті жететін балаларға арналған. Мұндай құрылғыларда тік тұрғызу процесі артқы тіректі құралдардағыдай жатқан қалыптан басталады, бірақ бұл құралды алға қарай да еңкейтуге болады. Осылайша, бала тіреуіште артқа еңкейіп тұра алады, ал қабілеті жақсарған сайын еңкею бағытын алға қарай өзгерту мүмкіндігі туады.
Тіреуіштің еңкею бұрышы 180-нен 90 градусқа дейін өзгеріп отырады және ол әр балаға жеке таңдалады. Тіреуіштің міндетті элементі болып бас тірегіш саналады. Ал еңкею бұрышын өзгерту үшін техникалық көмекші құралды қайта баптап шығу қажет.
Артқа еңкейетін тіректердің арасында ағаштан жасалған үлгілер де кездеседі. Көмекші құралдар мамандары баланың жамбас буындарында қисаю белгілері болса, мұндай тіректерді тек уақытша ғана пайдалануға болатынын ескертеді. Себебі бұл құрылғыларда әр аяқты жеке-жеке алшақтату функциясы қарастырылмаған.
Тік тұрғызуға арналған белсенді тіреуіш ерекше назар аударуға тұрарлық. Құрылғының бұл түрі адам тік тұрып қозғалатын арбаға ұқсайды. Мұндай тірек белсенді серуендеуге өте қолайлы, ол баланың өз бетінше әрекет етуіне және әлеуметтенуіне жағдай жасайды. Тіреуіш басы мен кеудесін жақсы ұстай алатын және құрылғыны өз қолымен қозғалтуға күші жететін балаларға арналған. Ал басы мен кеудесін нашар басқаратын, аяқ буындарында айқын қисаюлары бар немесе қолының күші жетпейтін балаларға бұл құрал келмейді.
Белсенді қолдануға арналған тіреуіштің бір кемшілігі — онда аяқты жекелей алшақтату функциясы жоқ (ең көбі аяқты иық деңгейіне дейін ғана қоюға болады). Бұл жамбас буыны шыққан немесе тайған балаларға мұндай құралды қолдануға болмайтынын білдіреді.
Тік тұрғызу құралы (отыру-тұру қалыптары бар).
Бұл не?
Бұл әрі отыруға, әрі тік тұруға арналған тіреуіш құрал болып табылады. Мұндай тік тұрғызғыш механикалық немесе электрлік жетек арқылы жұмыс істейді және баланы отырған қалыптан тік тұрған қалыпқа ауыстырады. Тік тұрғызғыштардың бұл түрі федералдық тізімге кірмеген, сондықтан оларды алу үшін аймақтық әлеуметтік қызметтерге, қайырымдылық қорларына жүгіну немесе өз бетінше сатып алу қажет.
Құралды қолданар алдында міндетті түрде маманмен кеңесіңіз, себебі бұл көмекші құралдар ЖБА диагнозы бар науқастардың бәріне бірдей келе бермейді!
Қалай қолдану керек?
Бұл құрал күнделікті өмірде кеңінен қолданылады. Ол оқу партасы, ойын немесе ас ішетін үстел қызметін атқара алады. Егер үстелін алып тастаса, оны жаттығу құрылғысы ретінде пайдалануға болады (доппен ойнау, отыру және тік тұру қалыптарында түрлі жаттығулар жасау). Сондай-ақ бұл құралда үй шаруасымен айналысу және гигиеналық шараларды орындау, мысалы, ыдыс жуу немесе тіс тазалау өте ыңғайлы.
Кімдерге арналған?
Бұл құрал бұрын тік тұра алған, бірақ кейіннен осы қабілетінен айырылып қалған балаларға өте ыңғайлы.
Кімдерге арналмаған?
Аяқ буындарында айқын қисаюлары бар балаларға арналмаған
Артықшылықтары:
Кейбір үлгілерді «тік тұру» режимінде тұрғанда тұтас артқа қарай еңкейтуге болады, бұл дене салмағы ауыр немесе жалпы жағдайы күрделі балаларды дұрыс орналастыру үшін өте қолайлы.
Кемшіліктері:
Отырған қалыптан тік тұруға ауысу процесі, әсіресе қисаюлар болған жағдайда, бұлшықеттер мен буындарда ыңғайсыздық тудыруы мүмкін.
Аяқты жекелей алшақтату мүмкіндігі қарастырылмаған, сондықтан бұл көмекші құралды жамбас буынында қисаю белгілері (шығу, таю және т.б.) бар балаларға қолдану ұсынылмайды.
Қосымша құрылғылар.
Дұрыс қалыпты қамтамасыз ету үшін тік тұрғызу құралы мыналармен жабдықталуы тиіс:
кеуде мен жамбастың бүйірлік тіректері;
тізе тіреуіштері;
биіктігі реттелетін табан тіреуіштері;
бекіту белдіктері (кеуде, жамбас және табанға арналған);
үстел;
бас тірегіш (МІНДЕТТІ ТҮРДЕ).
Дұрыс қалыпты қамтамасыз ету үшін тік тұрғызу құралы кеуде мен жамбастың бүйірлік тіректерімен, тізе тіреуіштерімен, биіктігі, тереңдігі мен еңкею бұрышы реттелетін табан тіреуіштерімен, бекіту белдіктерімен (кеуде, жамбас және табанға арналған), үстелмен және міндетті түрде бас тірегішпен жабдықталуы тиіс.
Қосымша тіректер, бекіту белдіктері және бейімдеу функциялары.
Тік тұрғызу құралдарындағы қосымша тіректер мен белдіктердің көбі мүгедектер арбасындағы (отырғыштағы) жабдықтар сияқты қызмет атқарады. Жамбас пен кеудеге арналған бүйірлік тіректер дененің еңкейіп кетпеуіне көмектеседі және жамбастың симметриялы орналасуын қамтамасыз етеді. Кеуде белдігі немесе кеудеше дененің жоғарғы бөлігін, ал жамбас белдігі жамбасты бекітеді. Бас тірегіш басты дұрыс әрі симметриялы қалыпта ұстап тұрады. Сонымен қатар мұнда өзіндік ерекше құрылғылар да кездеседі.
Аяққа арналған тізе тіреуіштері. Тік тұрғызу кезінде аяқты тізе буынында бекітуге көмектеседі, қолдау көрсетеді және аяқты дұрыс қалыпқа келтіреді. Бұл тіреуіштер болмаса, бұлшықет тонусы төмен адам тік тұру құралына тұра алмайды — құлап кетеді. Әдетте тізе тіреуіштері тізе буынынан сәл төмен (тізеге) немесе сәл жоғары (санға) орналастырылады. Бұл буынның қаншалықты бүгілгенін бағалауға және оның шамадан тыс жазылуының (рекурвацияның) алдын алуға мүмкіндік береді.
Тік тұрғызғыштарға, тік тұру тіреуіштеріне және белсенді үлгідегі тік тұру тіреуіштеріне орнатылады. Жоғарғы суретте «дәстүрлі» (ең көп таралған) тізе тіреуіштері көрсетілген. Олар тік тұрғызу құралдарының көбінде қолданылады.
Тізеге арналған тізе тіреуіштері. Арнайы тізе буынында қалыпты сақтау үшін қызмет етеді — салмақты біркелкі таратады және жағымсыз салдар тудырмайды. Тізе тіреуіштерінің мұндай түрі тек тік тұрғызу құралдарына орнатылады. Белсенді үлгідегі кейбір тік тұру тіреуіштерінің тізе тіреуіштері тікелей тізе буынына орналастырылады (жоғарыдағы суреттегідей), бұл оның анатомиясын қайталайды — осылайша көмекші құралды пайдалану ыңғайлырақ болады. Бұлар тек кейбір балалар үшін өте қажет.
Жоғарыдағы суреттегідей тік тұрғызу құралына арналған тізе тіреуіштері ұяшықты құрылымының арқасында тізе буынына түсетін жүктемені азайта алады.
Приказ Министерства труда и социальной защиты РФ от 05.03.2021 № 106н «Об утверждении перечня показаний и противопоказаний для обеспечения инвалидов техническими средствами реабилитации».